🏥 श्री छत्रपती शिवाजी महाराज करिअर अकॅडेमी , पुणे | UPSC · MPSC · SSC · Police · Railway · Banking — Medical Standards
श्री छत्रपती शिवाजी महाराज करिअर अकॅडेमी
स्पर्धा परीक्षा तयारी केंद्र, पुणे | ratansardar.in
🏥 संपूर्ण मार्गदर्शिका — भाग २
वैद्यकीय तपासणी
(Medical Examination)
संपूर्ण मार्गदर्शिका
UPSC / IAS / IPS · MPSC · SSC · Police Bharti · Railway · Banking — सर्व परीक्षांचे Medical Standards, Physical Fitness Criteria व Real Data References
१. वैद्यकीय तपासणी — ओळख, उद्देश व कायदेशीर आधार
स्पर्धा परीक्षांमध्ये अंतिम नियुक्तीपूर्वी उमेदवाराची शारीरिक व मानसिक सुदृढता (Physical & Mental Fitness) तपासण्यासाठी वैद्यकीय तपासणी (Medical Examination) होते.
📌 कायदेशीर आधार:
• Civil Service Regulations — Article 49 (DoPT): “उमेदवार शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या सुदृढ असणे आवश्यक आहे.”
• DoPT Rule 21: “उमेदवारात असा कोणताही शारीरिक दोष नसावा जो सेवेतील कर्तव्य बजावण्यात अडथळा निर्माण करेल.”
• DoPT OM No. 39020/08/2012-Estt(B) — Medical Fitness Standards for Civil Services
• RPwD Act 2016 — Persons with Benchmark Disabilities साठी विशेष तरतूद
🔗 dopt.gov.in | upsc.gov.in
• Civil Service Regulations — Article 49 (DoPT): “उमेदवार शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या सुदृढ असणे आवश्यक आहे.”
• DoPT Rule 21: “उमेदवारात असा कोणताही शारीरिक दोष नसावा जो सेवेतील कर्तव्य बजावण्यात अडथळा निर्माण करेल.”
• DoPT OM No. 39020/08/2012-Estt(B) — Medical Fitness Standards for Civil Services
• RPwD Act 2016 — Persons with Benchmark Disabilities साठी विशेष तरतूद
🔗 dopt.gov.in | upsc.gov.in
👁️
दृष्टी (Vision)
सर्वात महत्त्वाचे
📏
उंची-वजन-छाती
Physical Standards
❤️
BP, BMI, Hearing
General Health
🏥 Medical Examination कोण घेते?
- 🏛️UPSC (IAS/IPS/IFS)नवी दिल्लीतील सरकारी रुग्णालयात Medical Board द्वारे. Interview नंतर. PwBD साठी AIIMS New Delhi येथे BDEP तपासणी. स्रोत: upsc.gov.in
- 🏥MPSC / Maharashtra Govt.जिल्हा सरकारी रुग्णालय / Civil Surgeon Office. DV नंतर किंवा Appointment Letter वेळी.
- 🚔Maharashtra Police Bhartiजिल्हा Civil Surgeon / District Medical Officer. Document Verification सोबत किंवा त्यानंतर.
- 🚂Railway (RRB/RRC)Railway Divisional Medical Officer (DMO) / Railway Hospital. स्रोत: indianrailways.gov.in
- 🏦Banking (IBPS/SBI)Appointment Letter नंतर Empaneled Hospital / Registered Medical Practitioner कडून Medical Certificate.
- 📋SSC (CPO/CGL/CHSL)CPO साठी CAPF Medical Board. CGL साठी संबंधित विभागाचे Medical Officer. स्रोत: ssc.gov.in
२. UPSC IAS — Medical Standards
📌 संदर्भ: DoPT OM No. 39020/08/2012-Estt(B) | Civil Service Regulation Article 49 | UPSC Medical Fitness Criteria (madeeasy.in PDF — UPSC Gazette Reference)
🔗 dopt.gov.in
🔗 dopt.gov.in
🏛️ IAS Medical — सामान्य निकष (Non-Technical Service)
- 📏उंची व वजनIAS साठी विशिष्ट किमान उंची-वजन मर्यादा नाही. वजन उंचीशी प्रमाणबद्ध (Proportionate) हवे. Medical Board ठरवते. BMI 35 पेक्षा जास्त — Temporarily Unfit.
- 👁️दृष्टी (Vision)चष्म्यासह किंवा शिवाय — योग्य दृष्टी. Colour Blindness IAS साठी सौम्य स्वरूप स्वीकारार्ह (non-technical posts). Squint Eye — Medical Board निर्णय.
- 👂श्रवण (Hearing)प्रत्येक कानाने ऐकणे “Good” हवे. Hearing Aid वापरता येतो — जर serious ear disease नसेल तर.
- ❤️हृदय व फुप्फुसStethoscope तपासणी — Heart & Lungs सामान्य काम करावेत. Chest X-Ray — TB/Lung conditions साठी.
- 🦷दात (Teeth)“Good Order” मध्ये हवेत.
- 🦴अवयव व सांधेहात, पाय, सांधे सुव्यवस्थित — Joint Mobility वर बंधन नसावे. No congenital deformity.
- 💉लसीकरणVaccination mark असणे — Smallpox / BCG
- 🧠मानसिक आरोग्यPsychiatric disorder — IAS साठी देखील अपात्र कारण. Decision-making capacity आवश्यक.
- 🩸Blood TestsBlood Sugar, Hemoglobin, Urine Routine — सामान्य असणे आवश्यक.
- ⚖️BMI (Body Mass Index)BMI > 35 — Temporarily Unfit. BMI < 35 केल्यावर (Surgery/Intervention शिवाय) Fit म्हणून पुन्हा तपासणी. (स्रोत: madeeasy.in Medical Fitness Criteria PDF)
३. UPSC IPS — Physical & Medical Standards (अधिक कठोर)
📌 संदर्भ: UPSC Civil Services Notification (Official) | IPS Physical Eligibility — Ministry of Home Affairs | UPSC Physical Fitness Standards for Technical Services
🔗 upsc.gov.in | mha.gov.in
🔗 upsc.gov.in | mha.gov.in
🚔
IPS साठी: IPS चे Medical Standards IAS पेक्षा जास्त कठोर आहेत कारण Field Operations, Law Enforcement, Physical Demanding Duties. IPS व्यतिरिक्त RPF, DANIPS, PONDIPS, IRTS याही Technical Services साठी समान कठोर मानके आहेत.
🚔 IPS Physical Standards — पुरुष (Male)
| मापदंड | General | SC/OBC | ST (Tribal) |
|---|---|---|---|
| उंची (Height) | 165 cm | 160 cm | 160 cm |
| छाती — न फुगवता (Unexpanded) | 84 cm | 84 cm | — |
| छाती विस्तार (Expansion) | +5 cm (किमान) | +5 cm | +5 cm |
| वजन | उंचीनुसार प्रमाणबद्ध — कोणतीही कठोर upper limit नाही | ||
🚔 IPS Physical Standards — महिला (Female)
| मापदंड | General | SC/ST/OBC |
|---|---|---|
| उंची (Height) | 150 cm | 145 cm |
| छाती (Chest) | 79 cm | — |
| छाती विस्तार | +5 cm | +5 cm |
| गर्भावस्था | Medical Testing च्या वेळी गर्भावस्था नसावी (Physical Training असलेल्या posts साठी) | |
🩺 IPS — इतर Medical Standards (अधिकृत Data)
- 💓रक्तदाब (Blood Pressure)वय 25 खाली: Systolic 100–130 mm Hg | Diastolic <90 mm Hg
वय 25 वर: Systolic 110–140 mm Hg | Diastolic <90 mm Hg
(स्रोत: IPS Eligibility Standards, testbook.com / pwonlyias.com) - 👂श्रवण (Hearing)Hearing Loss 30 dB पेक्षा कमी — 1000 Hz ते 4000 Hz frequency range मध्ये सामान्य श्रवण. (स्रोत: pwonlyias.com, IPS Physical Eligibility Criteria)
- 🗣️बोलणे (Speech)Stammering (तोतरेपणा) किंवा कोणताही Speech Defect नसावा
- 🦵पायांचे दोषFlat Feet, Knocked Knees, Varicose Veins — IPS साठी अपात्र. (स्रोत: UPSC Physical Standards, vajiramandravi.com)
- 👁️IPS दृष्टी — Refractive Error LimitMyopia: ±4 Dioptre पेक्षा जास्त नसावे | Hypermetropia: +3.5 D पर्यंत. LASIK, ICL, IOL Surgery — परवानगी आहे (Hospital Records सोबत आणा).
४. दृष्टी (Vision) मानके — सर्व सेवा तुलनात्मक तक्ता
👁️
Snellen Chart: 6/6 = 6 मीटर अंतरावरून सामान्य दृष्टी. 6/9, 6/12, 6/18, 6/24 हे कमी होत जाते.
Jaeger Chart: J1 = सर्वात चांगली जवळ दृष्टी. J2, J3 पुढे कमी. IPS साठी J1/J2 आवश्यक.
Jaeger Chart: J1 = सर्वात चांगली जवळ दृष्टी. J2, J3 पुढे कमी. IPS साठी J1/J2 आवश्यक.
| सेवा / Post | दूर दृष्टी (चांगला डोळा) | दूर दृष्टी (कमकुवत डोळा) | चष्मा | Colour Vision |
|---|---|---|---|---|
| IAS (Non-Technical) | 6/6 किंवा 6/9 | 6/12 | परवानगी | सौम्य CB स्वीकारार्ह |
| IPS (Technical) | 6/6 किंवा 6/9 | 6/9 किंवा 6/12 | ±4D परवानगी | High Grade — Normal |
| IFoS (Forest) | 6/6 | 6/9 | ±4D | Normal |
| SSC CGL (General posts) | 6/9 (With Glass) | 6/12 | परवानगी | पदानुसार |
| SSC CPO / SI Delhi Police | 6/6 (W/O Glass) | 6/9 (W/O Glass) | काही posts साठी नाही | Normal |
| Railway A1 (Loco Pilot) | 6/6 (W/O Glass) | 6/6 (W/O Glass) | नाही | CP-I (Normal) |
| Railway A2 (Guard/SM) | 6/9 (W/O Glass) किंवा 6/6 With Glass | 6/12 | ±4D | CP-II |
| Railway A3 | 6/9 (W/O Glass) | 6/12 | मर्यादित | CP-III |
| Railway B1 (Clerk/TE) | 6/9 (With Glass) | 6/12 | परवानगी | CP-II |
| Railway B2 | 6/12 (With Glass) | 6/18 | परवानगी | CP-III |
| Railway C | 6/24 (With Glass) | — | परवानगी | — |
| Maha Police Constable | 6/6 (W/O Glass) | 6/6 (W/O Glass) | बहुतेक नाही | Normal |
| Banking PO/Clerk | 6/12 (With Glass) | 6/18 | परवानगी | पदानुसार |
⚠️
LASIK / Contact Lens सूचना: Contact Lens वापरत असाल तर Medical च्या 48 तास आधी काढावे. LASIK Surgery केलेली IPS साठी परवानगी — Hospital Certificate सोबत आणा. Night Blindness — सर्व सेवांसाठी अपात्र कारण.
५. Colour Vision / Colour Blindness — सेवानिहाय तपशील
Ishihara Test (38 Plates) द्वारे Colour Vision (रंग ओळखण्याची क्षमता) तपासली जाते. Red, Green, Yellow रंग ओळखणे अनेक सेवांसाठी अनिवार्य आहे.
| सेवा / Category | Colour Vision आवश्यकता | Colour Blind — परिणाम |
|---|---|---|
| IPS (Police) | High Grade — CP-I / Normal | ❌ अपात्र |
| DANIPS, RPF, PONDIPS | Normal | ❌ अपात्र |
| SSC CPO / CAPF | Normal (Red/Green OKT) | ❌ अपात्र |
| Railway A1 (Loco Pilot) | CP-I (Normal) — Signal ओळखणे | ❌ A1 साठी अपात्र |
| Railway A2, A3 | CP-II | ⚠️ Grading नुसार |
| Railway B1, B2, C | CP-II / CP-III | ⚠️ Mild CB स्वीकारार्ह |
| IAS (Non-Technical) | सौम्य CB स्वीकारार्ह | ⚠️ Medical Board निर्णय |
| IFoS (Forest) | Normal | ❌ अपात्र |
| Maharashtra Police Constable | Normal Colour Vision | ❌ अपात्र |
| Banking PO/Clerk | कठोर requirement नाही | ✅ स्वीकारार्ह |
| SSC CGL (General/Clerical) | पदानुसार — बहुतेक सौम्य CB OK | ⚠️ पदानुसार |
६. उंची, वजन, छाती — सेवानिहाय तुलनात्मक तक्ता
| सेवा / भरती | पुरुष उंची | महिला उंची | छाती (पुरुष) | विस्तार |
|---|---|---|---|---|
| IPS — General | 165 cm | 150 cm | 84 cm | +5 cm |
| IPS — SC/OBC | 160 cm | 145 cm | 84 cm | +5 cm |
| IPS — ST | 160 cm | 145 cm | — | +5 cm |
| IFoS — General | 163 cm | 150 cm | 84 cm | +5 cm |
| IAS | कोणतीही किमान मर्यादा नाही | — | आवश्यक नाही | — |
| Maha Police Const. — Open | 165 cm | 157 cm | 79 cm | +5 cm |
| Maha Police — SC/ST/OBC/NT/VJ | 160 cm | 152 cm | 77 cm | +5 cm |
| SSC CPO — SI Delhi Police (Gen) | 170 cm | 157 cm | 80 cm | +5 cm |
| SSC CPO — SI (SC/ST/OBC) | 165 cm | 155 cm | 78 cm | +5 cm |
| SSC CGL (General posts) | — | — | — | — |
| Railway (General posts) | पदानुसार | — | पदानुसार | — |
| Banking | कोणतीही किमान मर्यादा नाही | — | — | — |
📏
उंची सवलत: डोंगरी / आदिवासी भाग (Hilly Areas, North-East States, Tribal Regions) च्या उमेदवारांना सर्व सेवांमध्ये उंचीत 5 cm सवलत दिली जाते. Gorkha, Assamese, Garhwali, Kumaoni उमेदवारांनाही relaxation आहे. (UPSC Notification नुसार)
७. रक्तदाब (BP), BMI, श्रवण (Hearing) मानके
💓 रक्तदाब (Blood Pressure)
| वय | Systolic | Diastolic |
|---|---|---|
| 25 वर्षांखाली | 100 – 130 mm Hg | <90 mm Hg |
| 25 वर्षांवर | 110 – 140 mm Hg | <90 mm Hg |
⚠️ Hypertension Control केल्यावर re-test होतो — Temporarily Unfit.
स्रोत: IPS Physical Eligibility Standards (testbook.com, pwonlyias.com)
⚖️ BMI (Body Mass Index)
| BMI Range | स्थिती |
|---|---|
| 18.5 – 24.9 | ✅ Normal / Fit |
| 25.0 – 29.9 | ⚠️ Overweight |
| 30.0 – 34.9 | ⚠️ Obese Class I |
| 35.0 वर | ❌ Temporarily Unfit |
BMI = वजन (kg) ÷ [उंची (m)]²
स्रोत: DoPT Medical Fitness Criteria PDF (madeeasy.in)
👂 श्रवण (Hearing) मानके — सेवानिहाय
| सेवा | Hearing Standard | Hearing Aid |
|---|---|---|
| IPS / Police | Loss <30 dB (1000–4000 Hz) — Normal | परवानगी नाही |
| Railway A1 (Loco Pilot) | Normal Hearing | परवानगी नाही |
| IAS / General | प्रत्येक कानाने “Good” ऐकणे | परवानगी (serious disease नाही तर) |
| Banking | Functional Hearing | परवानगी |
| SSC CGL | पदानुसार | पदानुसार |
स्रोत: pwonlyias.com IPS Physical Eligibility | civilsdaily.com UPSC Medical Test
८. Police Bharti — PET + Medical Standards
📌 संदर्भ: Maharashtra Police Recruitment Rules 2021 | mahapolice.gov.in | policerecruitment2025.mahait.org | Maharashtra Police Bharti Official Notification 2024-25
🔗 mahapolice.gov.in | policerecruitment2025.mahait.org
🔗 mahapolice.gov.in | policerecruitment2025.mahait.org
Physical Efficiency Test (PET) — धाव, उडी, गोळाफेक
🏃 Maha Police PET Standards
| Physical Test | पुरुष | महिला |
|---|---|---|
| 1.6 km धाव (Running) | 6 मिनिटांत | 8 मिनिटांत |
| High Jump | 1.2 मीटर | 0.9 मीटर |
| Long Jump | 3.75 मीटर | 2.5 मीटर |
| Shot Put | 4.5 kg गोळा — 5.5 मीटर | 3 kg गोळा — 3.5 मीटर |
Maharashtra Police Constable — Height & Chest
📏 Maha Police — उंची व छाती मानके
| प्रवर्ग | पुरुष उंची | महिला उंची | पुरुष छाती | विस्तार |
|---|---|---|---|---|
| General / Open / EWS | 165 cm | 157 cm | 79 cm | +5 cm |
| SC / ST / OBC / NT / VJ / SBC | 160 cm | 152 cm | 77 cm | +5 cm |
🏥 Police Medical Examination — तपासणी बिंदू
- 👁️दृष्टी (Vision)चष्म्याशिवाय (Without Glass): 6/6 दोन्ही डोळ्यांनी किंवा 6/6, 6/9. Colour Vision — Normal (Red, Green, Yellow ओळखता यायला हवे).
- 📏उंची-छाती पुन्हा मोजणीMedical Examination मध्ये उंची व छाती पुन्हा एकदा मोजली जाते — PET च्या वेळच्या मापानंतर देखील.
- 💓रक्तदाबसामान्य BP असणे आवश्यक. Hypertension असल्यास नापास होण्याचा धोका.
- 🦵Flat Feet, Knock Knee, Varicose Veinsतिन्ही — Police Service साठी अपात्र कारण.
- 🧠मानसिक आरोग्यPsychiatric disorders — अपात्र.
- 🫁फुप्फुस (Lungs)TB (Active) — अपात्र. Chest X-Ray केला जातो.
- 🦷दात व तोंडी आरोग्यकिमान 2/3 दात असावेत. Dental health सामान्य.
- 🩸Blood TestBlood Group, Hemoglobin, Blood Sugar, Urine Test.
९. Railway — Medical Categories A1 ते C (Indian Railway Medical Manual)
📌 संदर्भ: Indian Railway Medical Manual (IRMM) | Railway Board Medical Standards | RRB NTPC/Group D Official Notification
🔗 indianrailways.gov.in | rrbcdg.gov.in | rrbmumbai.gov.in
🔗 indianrailways.gov.in | rrbcdg.gov.in | rrbmumbai.gov.in
| Medical Category | पदे (Posts) | दूर दृष्टी | Night Vision | Colour Vision | Hearing Aid |
|---|---|---|---|---|---|
| A1 (सर्वोच्च) |
Loco Pilot, Assistant Loco Pilot, Motor Men | 6/6 W/O Glass (दोन्ही डोळे) | आवश्यक | CP-I (Normal) | परवानगी नाही |
| A2 | Guard, Station Master, Traffic Inspector | 6/9 W/O Glass किंवा 6/6 With Glass | आवश्यक | CP-II | परवानगी नाही |
| A3 | Gangman, Trackman, Pointsman | 6/9 W/O Glass | — | CP-III | मर्यादित |
| B1 | Clerk, Accounts Clerk, Ticket Examiner (TE) | 6/9 With Glass | — | CP-II | परवानगी |
| B2 | Porter, Gateman, Peon | 6/12 With Glass | — | CP-III | परवानगी |
| C (सर्वात सौम्य) |
Office Assistants, Technical Support | 6/24 With Glass | — | — | परवानगी |
🚂
RRB NTPC Post-Category Mapping: Junior Clerk Cum Typist, Accounts Clerk Cum Typist — B1 | Station Master — A2 | Commercial Cum Ticket Clerk — B1 | Junior Engineer — B1/B2 | Loco Pilot (ALP) — A1 | Group D (Track Maintainer, Helper) — A3/B2
🚂 Railway Medical — ECG, Blood Tests
- 🫀ECG (Electrocardiogram)A1, A2 Category साठी अनिवार्य — Heart condition तपासण्यासाठी. Arrhythmia असल्यास A1 साठी अपात्र.
- 🩸Blood TestsBlood Sugar (Diabetes), Hemoglobin, Blood Group, Urine Test — सर्व categories साठी.
- 👁️Night Vision TestA1, A2 साठी Night Vision अनिवार्य — रात्री Signal ओळखणे, Track पाहणे आवश्यक. Lantern Test / Color Signal Test.
- 🔬X-Ray (Chest)TB/Lung conditions साठी — A1, A2, A3 categories साठी.
१०. SSC CPO / Banking — Medical Standards
🚔 SSC CPO — SI / ASI (Delhi Police, BSF, CISF, CRPF, ITBP, SSB)
| मापदंड | पुरुष (General) | पुरुष (SC/ST/OBC) | महिला (General) | महिला (SC/ST/OBC) |
|---|---|---|---|---|
| उंची | 170 cm | 165 cm | 157 cm | 155 cm |
| छाती (न फुगवता) | 80 cm | 78 cm | — | — |
| छाती विस्तार | +5 cm | +5 cm | — | — |
| दूर दृष्टी (W/O Glass) | 6/6, 6/9 | 6/6, 6/9 | 6/6, 6/9 | 6/6, 6/9 |
| जवळ दृष्टी (W/O Glass) | N6, N9 | N6, N9 | N6, N9 | N6, N9 |
🚨
SSC CPO मध्ये: चष्मा वापरणारे, Colour Blind, Flat Feet, Varicose Veins असलेले उमेदवार अपात्र. (SSC CPO Official Notification — ssc.gov.in)
🏦 Banking (IBPS / SBI) — Medical Requirements
Banking मध्ये Police/SSC CPO सारखे कठोर Physical Standards नाहीत. Sound Health (सामान्य आरोग्य) आवश्यक आहे.
- 👁️दृष्टीचष्म्यासह 6/12 (Better Eye), 6/18 (Worse Eye) — सौम्य मानक
- 👂श्रवणHearing Aid वापरण्याची परवानगी
- 💓BP / DiabetesControlled Hypertension / Diabetes — बहुतेक Banks साठी बाध नाही
- ♿PwBD (दिव्यांग)RPwD Act 2016 नुसार — 4% Horizontal Reservation. Banking jobs PwBD साठी खुल्या आहेत. (स्रोत: ibps.in)
११. अपात्र ठरणारे आजार व दोष — सेवानिहाय तुलनात्मक तक्ता
| आजार / दोष | IAS | IPS | Maha Police | Railway A1 | SSC CPO | Banking |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Colour Blindness | ⚠️ CB | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ✅ |
| Night Blindness | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ |
| Squint Eye | ⚠️ MB | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ⚠️ |
| Flat Feet | ✅ | ❌ | ❌ | ⚠️ A1 | ❌ | ✅ |
| Varicose Veins | ✅ | ❌ | ❌ | ⚠️ | ❌ | ✅ |
| Hernia | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU |
| TB (Active) | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ |
| Epilepsy | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ |
| Diabetes (Controlled) | ⚠️ | ⚠️ | ⚠️ | ❌ A1 | ⚠️ | ✅ |
| Psychiatric Disorder | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ |
| BMI > 35 | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU | ⚠️ TU |
| Pregnancy | ✅ IAS | ⚠️ TU PT | ⚠️ TU | ⚠️ | ⚠️ TU | ✅ |
❌ = अपात्र | ✅ = स्वीकारार्ह | ⚠️ TU = Temporarily Unfit | ⚠️ MB = Medical Board निर्णय | ⚠️ CB = Mild Colour Blindness | PT = Physical Training posts साठी
✅
LASIK / Eye Surgery नंतर: LASIK, ICL, IOL Surgery — IPS साठी परवानगी आहे. Surgery Hospital Records व Date सोबत आणा. Post-surgery minimum 6 months stable vision आवश्यक.
१२. Temporarily Unfit — Appeal प्रक्रिया (UPSC / DoPT)
⏳ Temporarily Unfit
- ⚠️ BMI > 35 (वजन कमी केल्यावर Fit)
- ⚠️ Hernia (Surgery नंतर Fit)
- ⚠️ Controlled Hypertension (Treatment नंतर)
- ⚠️ Piles / Haemorrhoids (Grade I: Fit; Grade II+: TU)
- ⚠️ Varicose Veins (Surgery नंतर Fit)
- ⚠️ Pregnancy (Delivery नंतर Fit — IAS)
❌ Permanently Unfit
- ❌ Epilepsy (अपस्मार)
- ❌ Psychiatric Disorder (Active)
- ❌ Colour Blindness (IPS/CPO)
- ❌ Night Blindness (सर्व)
- ❌ Malignancy / Cancer
- ❌ Transplanted Organ (Corneal Transplant सोडून)
📋 UPSC Medical Appeal प्रक्रिया (DoPT नुसार)
१
Medical Board चा Report मिळवा
DoPT Website वर Medical Results उपलब्ध होतात. Unfit असाल तर — Report नीट वाचा, कारण समजून घ्या.
२
Treatment करा — Fitness Certificate मिळवा
Temporarily Unfit असल्यास — Treatment पूर्ण करा. Registered Medical Practitioner (RMP) कडून Fitness Certificate घ्या.
३
DoPT ला Online Appeal
dopt.gov.in वर Online Appeal दाखल करा. Medical Report + Fitness Certificate + Treatment Documents जोडा.
४
Review Medical Board तपासणी
DoPT Appeal नंतर Review Medical Board तपासणी करते. त्यांचा निर्णय अंतिम असतो.
५
महत्त्वाचे — लवकर करा!
“Temporarily Unfit उमेदवारांनी Final Result येण्याची वाट न पाहता लवकरात लवकर Re-examination करावे.” — UPSC Guidelines (स्रोत: civilsdaily.com)
१३. Medical साठी तयारी व अंतिम Checklist
🌿 Medical च्या आधी — करायच्या गोष्टी
१
दृष्टी तपासणी (Eye Check-up)
Medical च्या 1-2 महिने आधी Ophthalmologist कडून Eye Check-up करा. Power जास्त असल्यास LASIK चा विचार करा. Contact Lens — 48 तास आधी काढा.
२
वजन नियंत्रण
BMI 35 च्या वर असल्यास 3-6 महिने आधी आहार नियंत्रण + व्यायाम सुरू करा. Surgery / Medicine शिवाय BMI कमी करणे आवश्यक.
३
रक्तदाब व्यवस्थापन
Hypertension असल्यास Doctor कडून Treatment. मीठ कमी करा, ताण टाळा, नियमित BP तपासा. Medical च्या आधी जड व्यायाम टाळा.
४
Physical Fitness (Police / CPO)
धावणे, उडी, दण्डबैठका रोज करा. 3 महिने आधी PET practice सुरू करा. 1.6 km — Police साठी 6 min (पुरुष), 8 min (महिला).
५
Medical Documents तयार करा
आजार असल्यास (Controlled Diabetes / BP) — Doctor चे Certificate, Prescription, Blood Reports नेहमी जवळ ठेवा. Medical Board ला सादर करता येतात.
📅 Medical दिवशी — करा
- ✅ रात्री पुरेशी झोप घ्या (7-8 तास)
- ✅ हलका, साधा नाश्ता
- ✅ चष्मा + Prescription सोबत
- ✅ Hearing Aid + Certificate सोबत
- ✅ दिव्यांग Certificate सोबत
- ✅ सर्व Medical Reports (X-Ray, Blood)
- ✅ Medical Board सोबत Cooperate करा
⚠️ Medical दिवशी — टाळा
- ⚠️ Contact Lens घालू नका — 48 तास आधी काढा
- ⚠️ Doctor सांगितल्याशिवाय कोणतेही औषध घेऊ नका
- ⚠️ जास्त चहा / कॉफी — BP वाढते
- ⚠️ जड व्यायाम Medical च्या आदल्या दिवशी नको
- ❌ खोटी माहिती देऊ नका
- ❌ आजार लपवण्याचा प्रयत्न नको
- ❌ Mobile मध्ये गुंगू नका
१४. अधिकृत संदर्भ लिंक्स — Medical Standards
🔗 Medical Standards — अधिकृत स्रोत
- 🏛️UPSC Officialupsc.gov.in | upsconline.nic.in
- 📋DoPT — Civil Service Rules, Medical Standardsdopt.gov.in — DoPT OM No. 39020/08/2012-Estt(B) — Medical Fitness Criteria
- 🏠Ministry of Home Affairs — IPS Standardsmha.gov.in
- 🚔Maha Policemahapolice.gov.in | policerecruitment2025.mahait.org
- 🚂Indian Railways — Medical Manualindianrailways.gov.in | rrbmumbai.gov.in
- 📝SSC — Medical/Skill Standardsssc.gov.in
- 🏦IBPS / SBIibps.in | sbi.co.in/web/careers
- ♿RPwD Act 2016 — PwBD Guidelinesdisabilityaffairs.gov.in
🌟
Prof. Ratan Sardar यांचा संदेश: “स्पर्धा परीक्षेत उत्तीर्ण होणे म्हणजे फक्त अभ्यास नव्हे — शारीरिक व मानसिक आरोग्य देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे. आजपासूनच आरोग्याची काळजी घ्या, Physical Fitness राखा आणि Document Verification साठी सर्व कागदपत्रे तयार ठेवा! तुमचे स्वप्न नक्की पूर्ण होईल! | 📞 9096171197 | ratansardar.in