जगात भारतात महाराष्ट्रात पुरुष प्रथम या विषयावर आधारित ही संपूर्ण माहिती स्पर्धा परीक्षा, सामान्य ज्ञान आणि अभ्यासासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
भाग 1: जगात प्रथम पुरुष व्यक्ती
- तेनझिंग नोर्गे व एडमंड हिलरी एव्हरेस्ट शिखरावर पोहोचणारे पहिले पुरुष. तेनझिंग नोर्गे (भारत/नेपाळ) व सर एडमंड हिलरी (न्यूझीलंड) यांनी 29 मे 1953 रोजी ही ऐतिहासिक कामगिरी केली. परीक्षेत दोन्ही नावे व वर्ष विचारले जाते.
- रॉबर्ट पियरी (Robert Peary) उत्तर ध्रुवावर पोहोचणारे पहिले पुरुष. ते अमेरिकन (USA) नागरिक होते. 1909 मध्ये त्यांनी ही कामगिरी केली. परीक्षेत “उत्तर ध्रुव – प्रथम व्यक्ती” म्हणून नेहमी विचारले जाते.
- एमुंडसेन (Roald Amundsen) दक्षिण ध्रुवावर पोहोचणारे पहिले पुरुष. ते नॉर्वेचे नागरिक होते. 14 डिसेंबर 1911 मध्ये त्यांनी ही कामगिरी केली. परीक्षेत “दक्षिण ध्रुव – प्रथम व्यक्ती” म्हणून विचारले जाते.
- युरी गागारिन (Yuri Gagarin) अंतराळात पोहोचणारे पहिले पुरुष. ते सोव्हिएत रशियाचे नागरिक होते. 12 एप्रिल 1961 रोजी Vostok 1 यानातून त्यांनी अंतराळ प्रवास केला. हा दिवस जागतिक अंतराळ दिन म्हणून साजरा केला जातो.
- अलेक्सी लेनोव्ह (Alexei Leonov) अंतराळात Space Walk करणारे पहिले पुरुष. ते सोव्हिएत रशियाचे नागरिक होते. 18 मार्च 1965 रोजी त्यांनी अंतराळात तरंगण्याची कामगिरी केली.
- नील आर्मस्ट्राँग (Neil Armstrong) चंद्रावर पाऊल ठेवणारे पहिले पुरुष. ते अमेरिकेचे (USA) नागरिक होते. 20 जुलै 1969 रोजी Apollo 11 मोहिमेद्वारे चंद्रावर उतरले. त्यांनी म्हटले “That’s one small step for man, one giant leap for mankind.”
- राईट बंधू (Wright Brothers) वायुयानाने पहिले उड्डाण करणारे पुरुष. ऑर्विल व विल्बर राईट – अमेरिकन नागरिक. 17 डिसेंबर 1903 रोजी किटी हॉक, नॉर्थ कॅरोलिना येथे पहिले यशस्वी उड्डाण केले. पहिले उड्डाण फक्त 12 सेकंद चालले.
- फर्डिनांड मॅगेलन (Ferdinand Magellan) जगाच्या चारी बाजूंनी समुद्री यात्रा करणारे पहिले पुरुष. ते पोर्तुगीज नागरिक होते. 1519 ते 1522 दरम्यान ही मोहीम पूर्ण झाली. ते स्वतः मोहिमेत मरण पावले परंतु त्यांचे जहाज परत आले.
- मार्कोपोलो (Marco Polo) चीनला पोहोचणारे पहिले युरोपियन पुरुष प्रवासी. ते इटालियन नागरिक होते. 13 व्या शतकात त्यांनी हा ऐतिहासिक प्रवास केला.
- सिकंदर (Alexander the Great) भारतावर आक्रमण करणारे पहिले युरोपियन पुरुष. ते मॅसेडोनियाचे राजा होते. इ.स.पू. 326 मध्ये त्यांनी भारतावर आक्रमण केले.
- जॉर्ज वॉशिंग्टन (George Washington) संयुक्त राज्य अमेरिकेचे पहिले राष्ट्रपती. 1789 मध्ये ते पहिले अध्यक्ष झाले. परीक्षेत “USA चे प्रथम राष्ट्रपती” म्हणून नेहमी विचारले जाते.
- रॉबर्ट वालपोल (Robert Walpole) ब्रिटनचे पहिले पंतप्रधान. ते 1721 मध्ये पहिले पंतप्रधान झाले. परीक्षेत “ब्रिटनचे प्रथम पंतप्रधान” म्हणून विचारले जाते.
- ट्रिग्वेली (Trygve Lie) संयुक्त राष्ट्रसंघाचे (UN) पहिले महासचिव. ते नॉर्वेचे नागरिक होते. 1946 मध्ये ते पहिले महासचिव झाले.
- मोहम्मद अली जिना (Muhammad Ali Jinnah) पाकिस्तानचे पहिले गव्हर्नर जनरल. 1947 मध्ये पाकिस्तानच्या स्थापनेनंतर ते पहिले गव्हर्नर जनरल झाले.
- डॉ. सनयात सेन (Dr. Sun Yat-sen) चीन गणराज्याचे पहिले राष्ट्रपती. ते चीनचे नागरिक होते. 1912 मध्ये ते पहिले राष्ट्रपती झाले.
- अनेग्जिमेंडर (Anaximander) पृथ्वीचा नकाशा बनवणारे पहिले पुरुष. ते प्राचीन ग्रीक शास्त्रज्ञ होते. इ.स.पू. 6 व्या शतकात त्यांनी हे काम केले.
- एरॅटोस्थेनेस (Eratosthenes) विश्वकोश संकलन करणारे पहिले पुरुष. ते प्राचीन ग्रीक शास्त्रज्ञ व अलेक्झांड्रिया येथील ग्रंथपाल होते.
- रिचर्ड वास (Richard Bass) सर्वाधिक वयात एव्हरेस्टवर चढणारे पहिले पुरुष. ते अमेरिकन नागरिक होते.
- आर्थर एश (Arthur Ashe) विम्बल्डन ट्रॉफी जिंकणारे पहिले आशियन पुरुष. ते अमेरिकन टेनिस खेळाडू होते. 1975 मध्ये त्यांनी विम्बल्डन जिंकले.
- डब्ल्यू. के. रोएन्टजेन (W.K. Roentgen) भौतिक विज्ञानात पहिले नोबेल पुरस्कार विजेते. ते जर्मन शास्त्रज्ञ होते. 1901 मध्ये त्यांना पहिले नोबेल मिळाले. X-Ray चा शोध त्यांनीच लावला.
- जे. एच. व्हॅन्टहॉफ (J.H. Van’t Hoff) रसायन विज्ञानात पहिले नोबेल पुरस्कार विजेते. ते डच शास्त्रज्ञ होते. 1901 मध्ये त्यांना पहिले नोबेल मिळाले.
- ए. ई. वॉन बेहरिंग (A.E. Von Behring) चिकित्सा विज्ञानात पहिले नोबेल पुरस्कार विजेते. ते जर्मन शास्त्रज्ञ होते. 1901 मध्ये त्यांना पहिले नोबेल मिळाले.
- रेग्नर फ्रिश व जॉन टिनबर्गन (Ragnar Frisch & Jan Tinbergen) अर्थशास्त्रात पहिले नोबेल पुरस्कार विजेते. 1969 मध्ये त्यांना हा पुरस्कार मिळाला.
- ऱ्या हेनरी दुनान्त व फ्रेडरिक पासी (Henry Dunant & Frederic Passy) शांतीच्या क्षेत्रात पहिले नोबेल पुरस्कार विजेते. 1901 मध्ये त्यांना हा पुरस्कार मिळाला. हेनरी दुनान्त हे रेड क्रॉसचे संस्थापक होते.
MCQ Section – जगात प्रथम पुरुष
Question 1: दक्षिण ध्रुवावर पोहोचणारे पहिले व्यक्ती कोण होते?
Options: A. रॉबर्ट पियरी B. एडमंड हिलरी C. एमुंडसेन D. मार्कोपोलो
Answer: C. एमुंडसेन
Explanation: रोआल्ड एमुंडसेन हे नॉर्वेचे नागरिक होते. 14 डिसेंबर 1911 रोजी ते दक्षिण ध्रुवावर पोहोचणारे पहिले व्यक्ती ठरले.
Exam Trap: रॉबर्ट पियरी उत्तर ध्रुवावर पहिले गेले, दक्षिण ध्रुवावर नाही. विद्यार्थी उत्तर व दक्षिण ध्रुव यांमध्ये नेहमी गोंधळतात.
Short Trick: “A for Amundsen, A for Antarctic South Pole” – दक्षिण ध्रुव म्हणजे एमुंडसेन!
Question 2: अंतराळात Space Walk करणारे पहिले व्यक्ती कोण होते?
Options: A. युरी गागारिन B. नील आर्मस्ट्राँग C. अलेक्सी लेनोव्ह D. बझ ऑल्ड्रिन
Answer: C. अलेक्सी लेनोव्ह
Explanation: 18 मार्च 1965 रोजी सोव्हिएत रशियाचे अलेक्सी लेनोव्ह हे अंतराळात Space Walk करणारे पहिले व्यक्ती ठरले.
Exam Trap: युरी गागारिन पहिले अंतराळवीर होते, पण Space Walk करणारे पहिले नव्हते. विद्यार्थी या दोघांमध्ये गोंधळतात.
Short Trick: “Leonov Leapt in Space” – लेनोव्ह पहिले Space Walk!
Question 3: संयुक्त राष्ट्रसंघाचे पहिले महासचिव कोण होते?
Options: A. कोफी अन्नान B. ट्रिग्वेली C. बान की मून D. यू थांट
Answer: B. ट्रिग्वेली
Explanation: ट्रिग्वेली हे नॉर्वेचे नागरिक होते. 1946 मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाची स्थापना झाल्यावर ते पहिले महासचिव झाले. त्यांनी 1946 ते 1952 पर्यंत काम केले.
Exam Trap: कोफी अन्नान हे प्रसिद्ध महासचिव होते पण पहिले नव्हते. विद्यार्थी कोफी अन्नान हे उत्तर निवडतात.
Short Trick: “T for Trygve, T for The First UN Secretary” – ट्रिग्वेली पहिले!
Question 4: जगाच्या चारी बाजूंनी समुद्री यात्रा करणारे पहिले व्यक्ती कोण होते?
Options: A. ख्रिस्तोफर कोलंबस B. वास्को द गामा C. फर्डिनांड मॅगेलन D. इब्न बतूता
Answer: C. फर्डिनांड मॅगेलन
Explanation: फर्डिनांड मॅगेलन हे पोर्तुगीज नागरिक होते. 1519 ते 1522 दरम्यान त्यांनी जगाची पहिली समुद्री परिक्रमा मोहीम सुरू केली. ते स्वतः मोहिमेत मरण पावले परंतु त्यांचे जहाज परत आले.
Exam Trap: ख्रिस्तोफर कोलंबस यांनी अमेरिकेचा शोध लावला, परंतु जगाची परिक्रमा त्यांनी केली नाही. विद्यार्थी या दोघांमध्ये गोंधळतात.
Short Trick: “M for Magellan, M for Making First Round the World” – मॅगेलन पहिले!
Question 5: भौतिक विज्ञानात पहिले नोबेल पुरस्कार कोणाला मिळाले?
Options: A. अल्बर्ट आईनस्टाईन B. मेरी क्युरी C. डब्ल्यू. के. रोएन्टजेन D. नील्स बोर
Answer: C. डब्ल्यू. के. रोएन्टजेन
Explanation: डब्ल्यू. के. रोएन्टजेन हे जर्मन शास्त्रज्ञ होते. 1901 मध्ये त्यांना भौतिक विज्ञानातील पहिले नोबेल पुरस्कार मिळाले. त्यांनी X-Ray चा शोध लावला होता.
Exam Trap: अल्बर्ट आईनस्टाईन हे प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ आहेत परंतु त्यांना 1921 मध्ये नोबेल मिळाले, पहिले नाही. विद्यार्थी आईनस्टाईन हे उत्तर निवडतात.
Short Trick: “Roentgen = Rays = First Nobel in Physics” – रोएन्टजेन पहिले!
भारतात प्रथम – पुरुष (India Firsts – Men)
राज्यघटनात्मक व राजकीय क्षेत्र
- लॉर्ड विलियम बेंटिक (Lord William Bentick) भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल. ते ब्रिटिश नागरिक होते. 1828 ते 1835 पर्यंत गव्हर्नर जनरल होते. सतीप्रथा बंद करण्यात मोठे योगदान. परीक्षेत “पहिले गव्हर्नर जनरल” म्हणून विचारले जाते.
- लॉर्ड कॅनिंग (Lord Canning) भारताचे अंतिम गव्हर्नर जनरल व पहिले व्हाईसरॉय. 1858 मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट संपल्यावर पहिले व्हाईसरॉय झाले.
- लॉर्ड माउंटबेटन (Lord Mountbatten) भारताचे अंतिम व्हाईसरॉय व स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल. 15 ऑगस्ट 1947 रोजी पहिले गव्हर्नर जनरल झाले.
- चक्रवर्ती राजगोपालाचारी (C. Rajagopalachari) स्वतंत्र भारताचे पहिले व एकमेव भारतीय गव्हर्नर जनरल. ते तामिळनाडूचे नागरिक होते. 1948 ते 1950 पर्यंत गव्हर्नर जनरल होते. “राजाजी” म्हणून ओळखले जातात.
- डॉ. राजेंद्र प्रसाद (Dr. Rajendra Prasad) भारताचे पहिले राष्ट्रपती. ते बिहारचे नागरिक होते. 26 जानेवारी 1950 रोजी पहिले राष्ट्रपती झाले. एकमेव राष्ट्रपती जे दोनदा निवडून आले. परीक्षेत नेहमी विचारले जाते.
- डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन (Dr. Sarvepalli Radhakrishnan) भारताचे पहिले उपराष्ट्रपती व दुसरे राष्ट्रपती. ते तामिळनाडूचे नागरिक होते. 1952 ते 1962 पर्यंत उपराष्ट्रपती. 5 सप्टेंबर शिक्षक दिन म्हणून साजरा होतो. 1954 मध्ये सी. राजगोपालाचारी यांच्यासोबत एकत्र पहिला भारतरत्न पुरस्कार मिळाला.
- डॉ. झाकीर हुसेन (Dr. Zakir Husain) भारताचे तिसरे राष्ट्रपती व पहिले मुस्लिम राष्ट्रपती. ते हैदराबादचे नागरिक होते. 1967 मध्ये राष्ट्रपती झाले. कार्यकाळात निधन होणारे पहिले राष्ट्रपती.
- पंडित जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru) भारताचे पहिले पंतप्रधान. ते अलाहाबाद, उत्तर प्रदेश येथील होते. 15 ऑगस्ट 1947 ते 27 मे 1964 पर्यंत पंतप्रधान होते. सर्वाधिक काळ पंतप्रधान राहिलेले. “चाचा नेहरू” म्हणून ओळखले जातात.
- सरदार वल्लभभाई पटेल (Sardar Vallabhbhai Patel) भारताचे पहिले उपपंतप्रधान व गृहमंत्री. ते गुजरातचे नागरिक होते. 562 संस्थानांचे विलीनीकरण केले. “लोहपुरुष” व “भारताचे बिस्मार्क” म्हणून ओळखले जातात.
- लाल बहादूर शास्त्री (Lal Bahadur Shastri) भारताचे दुसरे पंतप्रधान. ते उत्तर प्रदेशचे नागरिक होते. “जय जवान जय किसान” हा नारा त्यांनीच दिला. कार्यकाळात परदेशात ताश्कंद येथे निधन झालेले पहिले पंतप्रधान.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (Dr. B.R. Ambedkar) भारताचे पहिले कायदामंत्री व भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार. ते महाराष्ट्राचे नागरिक होते. “संविधान निर्माते” म्हणून ओळखले जातात.
- अबुल कलाम आझाद (Abul Kalam Azad) भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री. ते पश्चिम बंगालचे नागरिक होते. 1947 ते 1958 पर्यंत शिक्षणमंत्री. IIT व UGC स्थापनेत मोठे योगदान. 11 नोव्हेंबर राष्ट्रीय शिक्षण दिन म्हणून साजरा होतो.
- श्यामा प्रसाद मुखर्जी (Shyama Prasad Mukherjee) भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळातून राजीनामा देणारे पहिले मंत्री. 1950 मध्ये राजीनामा दिला. भारतीय जनसंघाचे संस्थापक.
- गणेश वासुदेव मावळंकर (Ganesh Vasudev Mavalankar) लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष. ते गुजरातचे नागरिक होते. 1952 ते 1956 पर्यंत लोकसभाध्यक्ष. “लोकसभेचे जनक” म्हणून ओळखले जातात.
- सुकुमार सेन (Sukumar Sen) भारताचे पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त. ते पश्चिम बंगालचे नागरिक होते. 1950 ते 1958 पर्यंत या पदावर होते. 1952 च्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीचे आयोजन त्यांनी केले.
न्यायिक क्षेत्र
- हीरालाल जे. कानिया (Hiralal J. Kania) भारताचे पहिले सरन्यायाधीश (Chief Justice of India). ते गुजरातचे नागरिक होते. 1950 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना झाल्यावर पहिले सरन्यायाधीश झाले.
- न्यायमूर्ती सरोश होमी कपाडिया (Justice Sarosh Homi Kapadia) स्वतंत्र भारतात जन्मलेले (29 सप्टेंबर 1947) पहिले मुख्य न्यायाधीश. ते महाराष्ट्राचे नागरिक होते.
- डॉ. नागेंद्र सिंह (Dr. Nagendra Singh) आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात पहिले भारतीय न्यायाधीश व अध्यक्ष. ते राजस्थानचे नागरिक होते.
- बेनेगल रामाराव (Benegal Ramarao) आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात पहिले भारतीय न्यायाधीश.
राजकीय पक्ष क्षेत्र
- व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (Womesh Chandra Bonnerjee) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष. ते पश्चिम बंगालचे नागरिक होते. 1885 मध्ये काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनात अध्यक्ष झाले.
- बदरुद्दीन तय्यब (Badruddin Tyabji) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष. ते महाराष्ट्राचे नागरिक होते. 1887 मध्ये काँग्रेस अध्यक्ष झाले.
- हसरत मोहानी (Hasrat Mohani) राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात भारताच्या संपूर्ण स्वातंत्र्याचा प्रस्ताव मांडणारे पहिले व्यक्ती. ते उत्तर प्रदेशचे नागरिक होते. 1921 मध्ये हा प्रस्ताव मांडला.
लष्करी क्षेत्र
- एअर मार्शल सर थॉमस एल्महर्स्ट (Air Marshal Sir Thomas Elmhirst) भारताचे पहिले चीफ ऑफ एअर स्टाफ. ते ब्रिटिश नागरिक होते.
- एअर मार्शल एस. मुखर्जी (Air Marshal S. Mukherjee) भारताचे पहिले भारतीय वायुसेनाध्यक्ष.
- व्हाईस एडमिरल आर. डी. कटारी (Vice Admiral R.D. Katari) भारताचे पहिले भारतीय नौसेनाध्यक्ष.
- जनरल एम. राजेंद्र सिंह (General M. Rajendra Singh) भारताचे पहिले भारतीय चीफ ऑफ आर्मी स्टाफ.
- जनरल के. एम. करिअप्पा (General K.M. Cariappa) स्वतंत्र भारताचे पहिले कमांडर-इन-चीफ. ते कर्नाटकचे नागरिक होते. 1949 मध्ये पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ झाले. नंतर फील्ड मार्शल किताबही मिळाला.
- जनरल सॅम माणेकशॉ (General Sam Manekshaw) भारताचे पहिले फील्ड मार्शल. ते गुजरातचे नागरिक होते. 1971 च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात नेतृत्व केले. “सॅम बहादूर” म्हणून ओळखले जातात. महत्त्वाचे: करिअप्पा पहिले कमांडर-इन-चीफ होते, माणेकशॉ पहिले फील्ड मार्शल होते – या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- जनरल विपिन रावत (General Bipin Rawat) भारताचे पहिले रक्षा स्टाफ प्रमुख (CDS). ते उत्तराखंडचे नागरिक होते. 1 जानेवारी 2020 रोजी पहिले CDS झाले. डिसेंबर 2021 मध्ये हेलिकॉप्टर अपघातात निधन झाले.
- जे. आर. डी. टाटा (J.R.D. Tata) भारताचे पहिले परवानाधारक वैमानिक (Pilot). 1929 मध्ये पहिला भारतीय विमान परवाना मिळवला. टाटा एअरलाइन्सची स्थापना केली जी नंतर Air India झाली.
पुरस्कार क्षेत्र
- डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन व सी. राजगोपालाचारी भारतरत्न पुरस्कार मिळालेले पहिले भारतीय. 1954 मध्ये या दोघांना एकत्र पहिला भारतरत्न पुरस्कार मिळाला. परीक्षेत दोन्ही नावे लक्षात ठेवावीत.
- सचिन तेंडुलकर व विश्वनाथन आनंद भारतरत्न मिळालेले पहिले क्रीडापटू. 2012 मध्ये या दोघांना एकत्र भारतरत्न जाहीर झाला. सचिन तेंडुलकर हे सर्वात तरुण भारतरत्न विजेते (वय 40). महत्त्वाचे: एकट्याने “पहिले” नाही, दोघेही एकाच वेळी पहिले क्रीडापटू ठरले.
- रवींद्रनाथ टागोर (Rabindranath Tagore) नोबेल पुरस्कार मिळालेले भारताचे पहिले नागरिक. ते पश्चिम बंगालचे नागरिक होते. 1913 मध्ये गीतांजलीसाठी साहित्यातील नोबेल मिळाले. राष्ट्रगीत “जन गण मन” त्यांनीच लिहिले.
- सी. व्ही. रामन (C.V. Raman) विज्ञानात नोबेल पुरस्कार मिळालेले भारताचे पहिले शास्त्रज्ञ. ते तामिळनाडूचे नागरिक होते. 1930 मध्ये “रामन इफेक्ट” साठी भौतिकशास्त्रातील नोबेल मिळाले. 28 फेब्रुवारी राष्ट्रीय विज्ञान दिन.
- आचार्य विनोबा भावे (Acharya Vinoba Bhave) मॅगसेसे अवॉर्ड मिळालेले पहिले भारतीय. ते महाराष्ट्राचे नागरिक होते. 1958 मध्ये पुरस्कार मिळाला. भूदान चळवळीचे जनक.
- सैफुद्दीन किचलू (Saifuddin Kitchlew) स्टॅलिन पुरस्कार मिळालेले पहिले भारतीय. ते पंजाबचे नागरिक होते.
- ए. आर. रहमान (A.R. Rahman) गोल्डन ग्लोब अवॉर्ड जिंकणारे पहिले भारतीय. ते तामिळनाडूचे नागरिक होते. 2009 मध्ये “Jai Ho” गाण्यासाठी (स्लमडॉग मिलियनेअर) हा पुरस्कार मिळाला. ऑस्कर पुरस्कारही मिळाला.
- खान अब्दुल गफ्फार खान (Khan Abdul Ghaffar Khan) भारतरत्नाने सन्मानित पहिले विदेशी नागरिक. ते पाकिस्तानचे नागरिक होते. 1987 मध्ये भारतरत्न मिळाले. “सरहद्दीचे गांधी” म्हणून ओळखले जातात.
- जी. शंकर कुरुप (G. Sankara Kurup) ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानित पहिले व्यक्ती. ते केरळचे नागरिक होते. 1965 मध्ये पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
- सत्येंद्रनाथ टागोर (Satyendranath Tagore) ICS परीक्षेत यशस्वी होणारे पहिले भारतीय. 1863 मध्ये ICS उत्तीर्ण झाले. रवींद्रनाथ टागोरांचे मोठे भाऊ.
अंतराळ क्षेत्र
- राकेश शर्मा (Rakesh Sharma) अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय नागरिक. ते पंजाबचे नागरिक होते. 2 एप्रिल 1984 रोजी Soyuz T-11 यानातून अंतराळात गेले. “सारे जहाँ से अच्छा” हे प्रसिद्ध उद्गार त्यांचेच.
क्रीडा क्षेत्र
- ध्यानचंद (Dhyan Chand) भारतीय हॉकीचे पहिले महान खेळाडू. ते उत्तर प्रदेशचे नागरिक होते. 1928, 1932, 1936 ऑलिम्पिकमध्ये भारताला सुवर्णपदक मिळवून दिले. “हॉकीचे जादूगार” म्हणून ओळखले जातात. 29 ऑगस्ट राष्ट्रीय क्रीडा दिन.
- के. डी. जाधव (K.D. Jadhav) ऑलिम्पिकमध्ये वैयक्तिक पदक जिंकणारे पहिले भारतीय. ते महाराष्ट्राचे नागरिक होते. 1952 हेलसिंकी ऑलिम्पिकमध्ये कुस्तीत कांस्यपदक जिंकले. “पॉकेट डायनॅमो” म्हणून ओळखले जातात.
- अभिनव बिंद्रा (Abhinav Bindra) ऑलिम्पिकमध्ये वैयक्तिक सुवर्णपदक जिंकणारे पहिले भारतीय. ते पंजाबचे नागरिक होते. 2008 बीजिंग ऑलिम्पिकमध्ये 10 मीटर एअर रायफल स्पर्धेत सुवर्णपदक. महत्त्वाचे: हे नेमबाजीतील सुवर्ण होते, ऍथलेटिक्समधील नाही.
- नीरज चोप्रा (Neeraj Chopra) ऍथलेटिक्समध्ये ऑलिम्पिक सुवर्णपदक जिंकणारे पहिले भारतीय. ते हरियाणाचे नागरिक होते. 2020 टोक्यो ऑलिम्पिकमध्ये जेव्हलिन थ्रोमध्ये सुवर्णपदक जिंकले.
- प्रकाश पादुकोण (Prakash Padukone) विश्व बॅडमिंटन चॅम्पियनशिपमध्ये पदक जिंकणारे पहिले भारतीय. 1983 मध्ये कांस्यपदक जिंकले. ते कर्नाटकचे नागरिक होते.
- वैद्यनाथ (Vaidyanath) पाक स्ट्रेट पोहण्याची स्पर्धा जिंकणारे पहिले भारतीय.
- शेर्पा फू दोरजी (Sherpa Phu Dorji) बिना ऑक्सिजनच्या एव्हरेस्टवर पोहोचणारे पहिले भारतीय. 9 मे 1984 रोजी ही कामगिरी केली.
ऐतिहासिक भेटी क्षेत्र
- फाहियान (Fahian) भारताला भेट देणारे पहिले चीनी यात्री. इ.स. 399 ते 414 दरम्यान भारत दौरा केला.
- हॉकिन्स (Hawkins) मुगल दरबारात येणारे पहिले इंग्रज. 1608 मध्ये जहांगीरच्या दरबारात आले.
- ड्वाईट डेव्हिड आईझेनहॉवर (Dwight David Eisenhower) भारतात येणारे पहिले अमेरिकन राष्ट्रपती. अमेरिकेचे 34वे राष्ट्रपती. 1959 मध्ये भारत भेट दिली.
- हेराल्ड मॅकमिलन (Harold Macmillan) भारतात येणारे पहिले ब्रिटिश पंतप्रधान.
- निकोलाई ए. बुल्गानिन (Nikolai A. Bulganin) भारतात येणारे पहिले रशियन पंतप्रधान.
प्रसारमाध्यम क्षेत्र
- जेम्स ए. हिक्की (James A. Hicky) भारतात पहिले वृत्तपत्र सुरू करणारे व पहिली प्रिंटिंग प्रेस चालवणारे. ते ब्रिटिश नागरिक होते. 1780 मध्ये “Bengal Gazette” सुरू केले.
- दादाभाई नौरोजी (Dadabhai Naoroji) ब्रिटिश संसदेचे सदस्य बनणारे पहिले भारतीय. ते मुंबईचे पारशी नागरिक होते. 1892 मध्ये ब्रिटिश संसदेत निवडून गेले. “भारताचे वडील” म्हणून ओळखले जातात.
- मिहिर सेन (Mihir Sen) इंग्लिश चॅनेल पोहून पार करणारे पहिले भारतीय. ते पश्चिम बंगालचे नागरिक होते. 1958 मध्ये ही कामगिरी केली.
विज्ञान क्षेत्र
- जगदीश चंद्र बोस (Jagdish Chandra Bose) भारताचे पहिले आधुनिक वैज्ञानिक. ते पश्चिम बंगालचे नागरिक होते. रेडिओ लहरींचा शोध मार्कोनीपूर्वी लावला असे मानले जाते. वनस्पतींना जीव असतो हे सिद्ध करणारे पहिले शास्त्रज्ञ.
- होमी जहांगीर भाभा (Homi Jahangir Bhabha) भारताच्या अणुकार्यक्रमाचे जनक. ते मुंबईचे नागरिक होते. 1944 मध्ये TIFR स्थापना केली. 1954 मध्ये अणुऊर्जा आयोगाचे पहिले अध्यक्ष. “भारतीय अणुकार्यक्रमाचे जनक” म्हणून ओळखले जातात.
MCQ Section – भारतात प्रथम पुरुष
Question 1: भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल कोण होते?
Options: A. लॉर्ड कॅनिंग B. लॉर्ड माउंटबेटन C. लॉर्ड विलियम बेंटिक D. चक्रवर्ती राजगोपालाचारी
Answer: C. लॉर्ड विलियम बेंटिक
Explanation: लॉर्ड विलियम बेंटिक हे भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल होते. 1828 ते 1835 पर्यंत या पदावर होते. सतीप्रथा बंद करण्यात मोठे योगदान.
Exam Trap: लॉर्ड कॅनिंग पहिले व्हाईसरॉय होते. लॉर्ड माउंटबेटन अंतिम व्हाईसरॉय होते. राजगोपालाचारी पहिले भारतीय गव्हर्नर जनरल होते. या चारही पदांमध्ये विद्यार्थी गोंधळतात.
Short Trick: “Bentick = Before All = पहिले गव्हर्नर जनरल”
Question 2: भारतरत्न पुरस्कार मिळालेले पहिले क्रीडापटू कोण होते?
Options: A. फक्त सचिन तेंडुलकर B. फक्त विश्वनाथन आनंद C. सचिन तेंडुलकर व विश्वनाथन आनंद दोघेही D. ध्यानचंद
Answer: C. सचिन तेंडुलकर व विश्वनाथन आनंद दोघेही
Explanation: 2012 मध्ये सचिन तेंडुलकर व विश्वनाथन आनंद या दोघांना एकाच वेळी भारतरत्न जाहीर झाला. दोघेही भारतरत्न मिळालेले पहिले क्रीडापटू ठरले. सचिन वयाने सर्वात तरुण (40 वर्षे) भारतरत्न विजेते होते.
Exam Trap: फक्त सचिन किंवा फक्त आनंद असे एकट्याचे उत्तर चुकीचे आहे. दोघेही एकाच वेळी पहिले ठरले. हा सर्वात महत्त्वाचा Exam Trap आहे.
Short Trick: “Sachin + Anand = 2012 = Sport’s First Bharat Ratna”
Question 3: भारताचे पहिले सरन्यायाधीश कोण होते?
Options: A. पी. एन. भगवती B. हीरालाल जे. कानिया C. एम. हिदायतुल्ला D. वाय. व्ही. चंद्रचूड
Answer: B. हीरालाल जे. कानिया
Explanation: 1950 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना झाल्यावर हीरालाल जे. कानिया पहिले सरन्यायाधीश झाले. ते गुजरातचे नागरिक होते.
Exam Trap: पी. एन. भगवती व एम. हिदायतुल्ला हे प्रसिद्ध सरन्यायाधीश होते पण पहिले नव्हते. विद्यार्थी प्रसिद्ध नावे निवडतात.
Short Trick: “Kania = Kanoon Ka Pehla Adhyaksh” – कानिया पहिले!
Question 4: अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय नागरिक कोण होते?
Options: A. कल्पना चावला B. सुनीता विल्यम्स C. राकेश शर्मा D. रवीश मल्होत्रा
Answer: C. राकेश शर्मा
Explanation: 2 एप्रिल 1984 रोजी राकेश शर्मा Soyuz T-11 यानातून अंतराळात गेलेले पहिले भारतीय नागरिक. “सारे जहाँ से अच्छा” हे प्रसिद्ध उद्गार.
Exam Trap: कल्पना चावला भारतीय वंशाच्या होत्या पण अमेरिकन नागरिक होत्या. राकेश शर्मा भारतीय नागरिक म्हणून गेले. हा फरक महत्त्वाचा आहे.
Short Trick: “Rakesh = Rocket = 1984 = First Indian Citizen in Space”
Question 5: भारताचे पहिले CDS (रक्षा स्टाफ प्रमुख) कोण होते?
Options: A. सॅम माणेकशॉ B. के. एम. करिअप्पा C. जनरल विपिन रावत D. जनरल बिपिन सिंग
Answer: C. जनरल विपिन रावत
Explanation: 1 जानेवारी 2020 रोजी जनरल विपिन रावत भारताचे पहिले CDS (Chief of Defence Staff) झाले. ते उत्तराखंडचे नागरिक होते. डिसेंबर 2021 मध्ये हेलिकॉप्टर अपघातात निधन झाले.
Exam Trap: करिअप्पा पहिले कमांडर-इन-चीफ होते, CDS नव्हते. या दोन पदांमध्ये विद्यार्थी गोंधळतात.
Short Trick: “Rawat = Recently First CDS in 2020”
Question 6: ऑलिम्पिकमध्ये ऍथलेटिक्समध्ये सुवर्णपदक जिंकणारे पहिले भारतीय कोण?
Options: A. अभिनव बिंद्रा B. मिल्खा सिंग C. नीरज चोप्रा D. के. डी. जाधव
Answer: C. नीरज चोप्रा
Explanation: नीरज चोप्रा यांनी 2020 टोक्यो ऑलिम्पिकमध्ये जेव्हलिन थ्रोमध्ये सुवर्णपदक जिंकले. ते ऍथलेटिक्समध्ये ऑलिम्पिक सुवर्णपदक जिंकणारे पहिले भारतीय ठरले.
Exam Trap: अभिनव बिंद्रा यांनी 2008 मध्ये सुवर्णपदक जिंकले होते पण ते नेमबाजी प्रकारात होते, ऍथलेटिक्समध्ये नव्हते. हा फरक परीक्षेत नेहमी विचारला जातो.
Short Trick: “Neeraj = New Athletics Gold = Tokyo 2020”
Question 7: भारतात पहिले वृत्तपत्र सुरू करणारे कोण होते व कधी?
Options: A. बाळ गंगाधर टिळक – 1881 B. जेम्स ए. हिक्की – 1780 C. दादाभाई नौरोजी – 1892 D. रवींद्रनाथ टागोर – 1913
Answer: B. जेम्स ए. हिक्की – 1780
Explanation: जेम्स ए. हिक्की यांनी 1780 मध्ये “Bengal Gazette” हे भारतातील पहिले वृत्तपत्र सुरू केले. ते ब्रिटिश नागरिक होते.
Exam Trap: बाळ गंगाधर टिळक यांनी 1881 मध्ये “केसरी” सुरू केले पण ते पहिले नव्हते. विद्यार्थी प्रसिद्ध नाव म्हणून टिळक निवडतात.
Short Trick: “Hicky 1780 = History’s First Newspaper India”
महाराष्ट्रात प्रथम – पुरुष (Maharashtra Firsts – Men)
राजकीय व प्रशासकीय क्षेत्र
- श्रीप्रकाश (Sriprakash) महाराष्ट्राचे (तत्कालीन मुंबई राज्याचे) पहिले राज्यपाल. ते उत्तर प्रदेशचे नागरिक होते. 1950 मध्ये मुंबई राज्याचे पहिले राज्यपाल झाले. परीक्षेत विचारले जाते.
- पुरुषोत्तम काशीराम सावंत (P.K. Sawant) महाराष्ट्र राज्याचे (1960 नंतरचे) पहिले राज्यपाल. 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र राज्य स्थापनेनंतर पहिले राज्यपाल. परीक्षेत नेहमी विचारले जाते.
- बाळासाहेब गंगाधर खेर (Balasaheb Gangadhar Kher) मुंबई प्रांताचे पहिले मुख्यमंत्री. ते मुंबईचे नागरिक होते. 1937 मध्ये प्रांतिक स्वायत्ततेनंतर पहिले मुख्यमंत्री झाले. महाराष्ट्र राज्य स्थापनेपूर्वीचे हे पद होते. परीक्षेत “मुंबई प्रांताचे पहिले CM” म्हणून विचारले जाते.
- यशवंतराव चव्हाण (Yashwantrao Chavan) महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री. ते सातारा जिल्ह्याचे नागरिक होते. 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र राज्य स्थापनेनंतर पहिले मुख्यमंत्री झाले. नंतर भारताचे संरक्षणमंत्री, अर्थमंत्री व उपपंतप्रधान झाले. “महाराष्ट्राचे शिल्पकार” म्हणून ओळखले जातात.
- वसंतराव नाईक (Vasantrao Naik) महाराष्ट्रात सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्री राहिलेले व्यक्ती. ते यवतमाळ जिल्ह्याचे नागरिक होते. 1963 ते 1975 पर्यंत म्हणजे तब्बल 11 वर्षे मुख्यमंत्री होते. महाराष्ट्रातील हरित क्रांतीचे जनक म्हणून ओळखले जातात.
- शंकरराव चव्हाण (Shankarrao Chavan) महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री व नंतर भारताचे गृहमंत्री व अर्थमंत्री. ते नांदेड जिल्ह्याचे नागरिक होते. दोनदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले.
- गणेश वासुदेव मावळंकर (Ganesh Vasudev Mavalankar) लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष. ते गुजरातचे नागरिक होते परंतु मुंबईशी संबंधित होते. 1952 ते 1956 पर्यंत लोकसभाध्यक्ष. “लोकसभेचे जनक” म्हणून ओळखले जातात.
- बदरुद्दीन तय्यब (Badruddin Tyabji) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष. ते मुंबईचे नागरिक होते. 1887 मध्ये काँग्रेस अध्यक्ष झाले. महाराष्ट्राशी संबंधित महत्त्वाचे नाव.
समाजसुधारणा क्षेत्र
- महात्मा जोतिराव फुले (Mahatma Jyotirao Phule) महाराष्ट्रातील पहिले महान समाजसुधारक. ते पुण्याचे नागरिक होते. 1848 मध्ये मुलींसाठी पहिली शाळा काढली. 1873 मध्ये सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. “महात्मा” ही उपाधी मिळाली. स्त्री शिक्षण व दलित उद्धाराचे जनक.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (Dr. B.R. Ambedkar) महाराष्ट्रातील पहिले महान दलित नेते व भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार. ते रत्नागिरी जिल्ह्याच्या आंबवडे गावचे नागरिक होते. परदेशात जाऊन अर्थशास्त्रात PhD मिळवणारे पहिले भारतीय दलित. कोलंबिया विद्यापीठ व लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून शिक्षण. “संविधान निर्माते” म्हणून ओळखले जातात.
- विठ्ठल रामजी शिंदे (Vitthal Ramji Shinde) महाराष्ट्रातील अस्पृश्यता निवारण चळवळीचे पहिले संघटित नेते. ते सोलापूर जिल्ह्याचे नागरिक होते. 1906 मध्ये “डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन” ची स्थापना केली.
- गोपाळ गणेश आगरकर (Gopal Ganesh Agarkar) महाराष्ट्रातील पहिले बुद्धिवादी समाजसुधारक. ते सातारा जिल्ह्याचे नागरिक होते. “सुधारक” वृत्तपत्राचे संपादक. जातिप्रथा व अंधश्रद्धेविरुद्ध लढा.
- दादोबा पांडुरंग (Dadoba Pandurang) महाराष्ट्रातील पहिल्या सामाजिक सुधारणा संस्थेचे (परमहंस सभा 1849) संस्थापक. ते मुंबईचे नागरिक होते.
स्वातंत्र्य चळवळ व राष्ट्रीय नेते
- लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (Bal Gangadhar Tilak) महाराष्ट्रातील पहिले जहाल राष्ट्रीय नेते. ते रत्नागिरी जिल्ह्याचे नागरिक होते. “केसरी” व “मराठा” वृत्तपत्रे सुरू केली. सार्वजनिक गणेशोत्सव व शिवजयंती सुरू केली. “लोकमान्य” उपाधी मिळाली. “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे” हे प्रसिद्ध वाक्य त्यांचेच.
- गोपाळ कृष्ण गोखले (Gopal Krishna Gokhale) महाराष्ट्रातील पहिले मवाळ राष्ट्रीय नेते. ते रत्नागिरी जिल्ह्याचे नागरिक होते. भारत सेवक समाजाची स्थापना केली. महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू.
- आचार्य विनोबा भावे (Acharya Vinoba Bhave) मॅगसेसे अवॉर्ड मिळालेले पहिले भारतीय. ते महाराष्ट्राच्या कोल्हापूर जिल्ह्यातील गागोदे गावचे नागरिक होते. 1958 मध्ये पुरस्कार मिळाला. भूदान चळवळीचे जनक. गांधीजींचे निकटचे शिष्य.
- विष्णुशास्त्री चिपळूणकर (Vishnushastri Chiplunkar) मराठी साहित्य व पत्रकारितेचे पहिले आधुनिक प्रणेते. ते पुण्याचे नागरिक होते. “निबंधमाला” या ग्रंथाचे लेखक. लोकमान्य टिळकांचे गुरू.
ऐतिहासिक व राजकीय नेते
- छत्रपती शिवाजी महाराज (Chhatrapati Shivaji Maharaj) महाराष्ट्रातील हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक. पुणे जिल्ह्यातील शिवनेरी किल्ल्यावर जन्म (19 फेब्रुवारी 1630). 1674 मध्ये रायगडावर राज्याभिषेक. स्वतंत्र नौदल (आरमार) स्थापन करणारे पहिले मराठा राजे. “छत्रपती” उपाधी प्रथम त्यांनाच. गनिमी काव्याचे जनक. परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जाणारे नाव.
- बाळासाहेब ठाकरे (Balasaheb Thackeray) महाराष्ट्रातील पहिले प्रमुख प्रादेशिक राजकीय पक्षाचे नेते. ते मुंबईचे नागरिक होते. 1966 मध्ये शिवसेनेची स्थापना केली. महाराष्ट्राच्या राजकारणावर दीर्घकाळ प्रभाव.
साहित्य क्षेत्र
- संत ज्ञानेश्वर (Sant Dnyaneshwar) मराठी साहित्याचे पहिले संत कवी. ते पैठण जवळील आपेगाव येथील होते. वयाच्या 16 व्या वर्षी “ज्ञानेश्वरी” लिहिली. भगवद्गीतेवरील हे मराठी भाष्य आहे. मराठी भाषेचे आद्य प्रवर्तक मानले जातात. वारकरी संप्रदायाचे जनक.
- संत एकनाथ (Sant Eknath) महाराष्ट्रातील समतावादी संत. ते पैठणचे नागरिक होते. जातिभेद व अस्पृश्यतेविरुद्ध लढा दिला. “एकनाथी भागवत” व “भावार्थ रामायण” हे ग्रंथ लिहिले.
- संत तुकाराम (Sant Tukaram) महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकप्रिय संत कवी. ते पुणे जिल्ह्यातील देहू गावचे नागरिक होते. “अभंग” रचनांसाठी प्रसिद्ध. “तुकाराम गाथा” हा प्रसिद्ध ग्रंथ.
- वि. स. खांडेकर (V.S. Khandekar) मराठी साहित्यातील पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कारविजेते. ते सांगली जिल्ह्याचे नागरिक होते. 1974 मध्ये “ययाती” या कादंबरीसाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. परीक्षेत नेहमी विचारले जाते.
- कुसुमाग्रज – वि. वा. शिरवाडकर (Kusumagraj) मराठी साहित्यातील दुसरे ज्ञानपीठ पुरस्कारविजेते. ते नाशिकचे नागरिक होते. 1987 मध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. त्यांचा जन्मदिवस 27 फेब्रुवारी हा मराठी राजभाषा दिन म्हणून साजरा केला जातो.
- पु. ल. देशपांडे (P.L. Deshpande) महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकप्रिय साहित्यिक व विनोदकार. ते पुण्याचे नागरिक होते. “बटाट्याची चाळ”, “अपूर्वाई”, “व्यक्ती आणि वल्ली” असे प्रसिद्ध ग्रंथ. महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार मिळाला. “पु. ल.” म्हणून सर्वपरिचित.
- ना. सी. फडके (N.S. Phadke) मराठी कादंबरी साहित्याचे एक महत्त्वाचे नाव. ते पुण्याचे नागरिक होते. मराठी रोमँटिक साहित्याचे प्रणेते.
क्रीडा क्षेत्र
- के. डी. जाधव (Khashaba Dadasaheb Jadhav) ऑलिम्पिकमध्ये वैयक्तिक पदक जिंकणारे पहिले भारतीय व महाराष्ट्रीय खेळाडू. ते सातारा जिल्ह्यातील कऱ्हाड तालुक्यातील गोळेश्वर गावचे नागरिक होते. 1952 हेलसिंकी ऑलिम्पिकमध्ये कुस्तीत कांस्यपदक जिंकले. “पॉकेट डायनॅमो” म्हणून ओळखले जातात.
- सचिन तेंडुलकर (Sachin Tendulkar) क्रिकेटमधील अनेक जागतिक विक्रमांचे मानकरी. ते मुंबईचे नागरिक होते. 100 आंतरराष्ट्रीय शतके करणारे एकमेव खेळाडू. 2012 मध्ये विश्वनाथन आनंद यांच्यासोबत भारतरत्न मिळालेले पहिले क्रीडापटू. सर्वात तरुण (वय 40) भारतरत्न विजेते. “क्रिकेटचे देव” म्हणून ओळखले जातात.
- सुनील गावसकर (Sunil Gavaskar) कसोटी क्रिकेटमध्ये 10,000 धावा करणारे जगातील पहिले फलंदाज. ते मुंबईचे नागरिक होते. 125 कसोटी सामन्यांत 10,122 धावा. “लिटल मास्टर” म्हणून ओळखले जातात. परीक्षेत नेहमी विचारले जाते.
- विजय हजारे (Vijay Hazare) महाराष्ट्रातील पहिले महान क्रिकेट कर्णधार. ते सांगली जिल्ह्याचे नागरिक होते. भारताचे कर्णधार म्हणून यशस्वी कामगिरी. त्यांच्या नावाने “विजय हजारे ट्रॉफी” आयोजित होते.
- दत्तू भोकनळ (Dattu Bhokanal) ऑलिम्पिकमध्ये रोईंग स्पर्धेत सहभागी होणारे महत्त्वाचे महाराष्ट्रीय खेळाडू. ते नाशिकचे नागरिक होते. 2016 रिओ ऑलिम्पिकमध्ये सहभागी झाले.
विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्र
- डॉ. होमी जहांगीर भाभा (Dr. Homi Jahangir Bhabha) भारताच्या अणुकार्यक्रमाचे जनक. ते मुंबईचे पारशी नागरिक होते. 1944 मध्ये टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) स्थापना केली. 1954 मध्ये अणुऊर्जा आयोगाचे पहिले अध्यक्ष. “भारतीय अणुकार्यक्रमाचे जनक” म्हणून ओळखले जातात. 1966 मध्ये विमान अपघातात निधन.
- डॉ. वसंत गोवारीकर (Dr. Vasant Gowarikar) भारताच्या अंतराळ व क्षेपणास्त्र कार्यक्रमात महत्त्वाचे योगदान देणारे महाराष्ट्रीय शास्त्रज्ञ. ते पुण्याचे नागरिक होते. ISRO मध्ये महत्त्वाचे पद भूषवले.
- जगदीशप्रसाद जोशी (Jagdish Prasad Joshi) कृषी विज्ञानात महाराष्ट्राचे योगदान. महाराष्ट्र कृषी विद्यापीठाशी संबंधित शास्त्रज्ञ.
उद्योग क्षेत्र
- जमशेदजी टाटा (Jamsetji Tata) मुंबईत आधुनिक उद्योगाचे जनक. मूळचे गुजरातचे पण मुंबईत स्थायिक झाले. 1868 मध्ये टाटा उद्योगसमूहाची स्थापना केली. “भारतीय उद्योगाचे जनक” म्हणून ओळखले जातात. ताजमहाल हॉटेल (मुंबई) त्यांनीच बांधले.
- दादाभाई नौरोजी (Dadabhai Naoroji) ब्रिटिश संसदेचे सदस्य बनणारे पहिले भारतीय. ते मुंबईचे पारशी नागरिक होते. 1892 मध्ये ब्रिटिश संसदेत निवडून गेले. “भारताचे वडील” म्हणून ओळखले जातात. “Drain of Wealth” सिद्धांताचे प्रतिपादक.
- सर दिनशा वाचा (Sir Dinsha Wacha) मुंबईचे पहिले भारतीय शेरीफ. ते मुंबईचे पारशी नागरिक होते. काँग्रेसच्या पहिल्या नेत्यांपैकी एक.
MCQ Section – महाराष्ट्रात प्रथम पुरुष
Question 1: महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री कोण होते?
Options: A. वसंतराव नाईक B. शंकरराव चव्हाण C. यशवंतराव चव्हाण D. बाळासाहेब गंगाधर खेर
Answer: C. यशवंतराव चव्हाण
Explanation: 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यावर यशवंतराव चव्हाण पहिले मुख्यमंत्री झाले. ते सातारा जिल्ह्याचे नागरिक होते. “महाराष्ट्राचे शिल्पकार” म्हणून ओळखले जातात.
Exam Trap: बाळासाहेब गंगाधर खेर मुंबई प्रांताचे (1937) पहिले मुख्यमंत्री होते, महाराष्ट्र राज्याचे (1960) नाही. वसंतराव नाईक सर्वाधिक काळ CM होते पण पहिले नव्हते. हे तिन्ही वेगळे आहेत.
Short Trick: “Y for Yashwantrao = Yes First CM of Maharashtra 1960”
Question 2: मराठी साहित्यातील पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कारविजेते कोण होते?
Options: A. कुसुमाग्रज B. पु. ल. देशपांडे C. वि. स. खांडेकर D. ना. सी. फडके
Answer: C. वि. स. खांडेकर
Explanation: वि. स. खांडेकर यांना 1974 मध्ये “ययाती” या कादंबरीसाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. ते मराठी साहित्यातील पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कारविजेते ठरले.
Exam Trap: कुसुमाग्रज यांनाही ज्ञानपीठ मिळाले पण 1987 मध्ये म्हणजे खांडेकरांनंतर 13 वर्षांनी. विद्यार्थी कुसुमाग्रज हे उत्तर निवडतात.
Short Trick: “Khandekar 1974 = Pehle Marathi Jnanpith”
Question 3: 27 फेब्रुवारी मराठी राजभाषा दिन कोणाच्या जन्मदिवसानिमित्त साजरा केला जातो?
Options: A. वि. स. खांडेकर B. पु. ल. देशपांडे C. कुसुमाग्रज D. संत ज्ञानेश्वर
Answer: C. कुसुमाग्रज
Explanation: कुसुमाग्रज म्हणजे वि. वा. शिरवाडकर यांचा जन्मदिवस 27 फेब्रुवारी. हा दिवस मराठी राजभाषा दिन म्हणून साजरा केला जातो. 1987 मध्ये त्यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
Exam Trap: वि. स. खांडेकर पहिले ज्ञानपीठ विजेते होते पण राजभाषा दिन कुसुमाग्रजांच्या नावाने आहे. विद्यार्थी या दोघांमध्ये गोंधळतात.
Short Trick: “Kusumagraj = 27 February = Marathi Rajbhasha Din”
Question 4: भारताच्या अणुकार्यक्रमाचे जनक कोण होते?
Options: A. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम B. डॉ. विक्रम साराभाई C. डॉ. होमी जहांगीर भाभा D. डॉ. राजा रामण्णा
Answer: C. डॉ. होमी जहांगीर भाभा
Explanation: डॉ. होमी जहांगीर भाभा मुंबईचे पारशी नागरिक होते. 1944 मध्ये TIFR स्थापना केली. 1954 मध्ये अणुऊर्जा आयोगाचे पहिले अध्यक्ष झाले. “भारतीय अणुकार्यक्रमाचे जनक” म्हणून ओळखले जातात.
Exam Trap: डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम क्षेपणास्त्र कार्यक्रमाचे जनक होते, अणुकार्यक्रमाचे नाही. डॉ. विक्रम साराभाई अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक होते. तिन्ही वेगळे आहेत.
Short Trick: “Bhabha = Bomb Atomic = Mumbai = Father of Nuclear Program”
Question 5: कसोटी क्रिकेटमध्ये 10,000 धावा करणारे जगातील पहिले फलंदाज कोण?
Options: A. सचिन तेंडुलकर B. विजय हजारे C. दिलीप वेंगसरकर D. सुनील गावसकर
Answer: D. सुनील गावसकर
Explanation: सुनील गावसकर मुंबईचे नागरिक होते. 125 कसोटी सामन्यांत 10,122 धावा करून कसोटी क्रिकेटमध्ये 10,000 धावा करणारे जगातील पहिले फलंदाज ठरले. “लिटल मास्टर” म्हणून ओळखले जातात.
Exam Trap: सचिन तेंडुलकर यांनीही 10,000 धावा केल्या पण ते दुसरे होते. गावसकर पहिले होते. विद्यार्थी सचिन हे उत्तर निवडतात.
Short Trick: “Gavaskar = 10000 Runs First in Test Cricket”
Question 6: महाराष्ट्रात सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्री कोण राहिले व किती वर्षे?
Options: A. यशवंतराव चव्हाण – 3 वर्षे B. वसंतराव नाईक – 11 वर्षे C. शंकरराव चव्हाण – 8 वर्षे D. विलासराव देशमुख – 9 वर्षे
Answer: B. वसंतराव नाईक – 11 वर्षे
Explanation: वसंतराव नाईक यवतमाळ जिल्ह्याचे नागरिक होते. 1963 ते 1975 पर्यंत तब्बल 11 वर्षे महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री होते. महाराष्ट्रात हरित क्रांतीचे जनक म्हणून ओळखले जातात.
Exam Trap: यशवंतराव चव्हाण पहिले CM होते पण सर्वाधिक काळ नाही. दोन्ही गोष्टी वेगळ्या आहेत व परीक्षेत दोन्ही विचारल्या जातात.
Short Trick: “Naik = Nearly 11 Years = Longest CM Maharashtra”
Question 7: महाराष्ट्रातील सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी व कधी केली?
Options: A. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – 1924 B. लोकमान्य टिळक – 1885 C. महात्मा जोतिराव फुले – 1873 D. गोपाळ कृष्ण गोखले – 1905
Answer: C. महात्मा जोतिराव फुले – 1873
Explanation: महात्मा जोतिराव फुले यांनी 1873 मध्ये सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. ते पुण्याचे नागरिक होते. 1848 मध्ये मुलींसाठी पहिली शाळाही त्यांनीच सुरू केली.
Exam Trap: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 1924 मध्ये “बहिष्कृत हितकारिणी सभा” स्थापन केली, सत्यशोधक समाज नाही. विद्यार्थी आंबेडकर हे उत्तर निवडतात.
Short Trick: “Phule 1873 = Formed Satyashodhak Samaj”
Question 8: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म व राज्याभिषेक कोठे झाला?
Options: A. जन्म रायगड – राज्याभिषेक तोरणा B. जन्म शिवनेरी – राज्याभिषेक रायगड C. जन्म पुरंदर – राज्याभिषेक प्रतापगड D. जन्म तोरणा – राज्याभिषेक शिवनेरी
Answer: B. जन्म शिवनेरी – राज्याभिषेक रायगड
Explanation: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी पुणे जिल्ह्यातील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. 1674 मध्ये रायगड किल्ल्यावर राज्याभिषेक झाला.
Exam Trap: रायगड व शिवनेरी या दोन्ही ठिकाणांचे नाव परीक्षेत येते पण वेगळ्या कारणांसाठी. विद्यार्थी उलटे सांगतात.
Short Trick: “Shivneri = Shivaji Born, Raigad = Rajyabhishek”
संपूर्ण Content Summary:
जगात प्रथम – पुरुष – पूर्ण भारतात प्रथम – पुरुष – पूर्ण व Fact Checked महाराष्ट्रात प्रथम – पुरुष – पूर्ण व Fact Checked
हे सर्व Content UPSC, MPSC, SSC, Police Bharti, Talathi, ZP, Banking, Railway या सर्व परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे. सर्व MCQ Exam Traps व Short Tricks सहित दिले आहेत.
