इतिहासातील सर्वात जुन्या नोंदींनुसार, धार्मिक अधिकार हे महिलांवर नियंत्रण ठेवण्याचे प्रमुख साधन होते. मेसोपोटेमिया (इ.स.पू. ३००० वर्षे), इजिप्त आणि प्राचीन भारतात पुरोहित वर्गाने “देवाचा कोप होईल”, “शाप लागेल” अशा भयावह संकल्पना महिलांच्या मनात रुजवल्या.

भारतातील संदर्भात, देवदासी प्रथेची सुरुवात इ.स. ६ व्या शतकापासून नोंदवली जाते. मंदिरातील पुजारी व सत्ताधीश यांनी धार्मिक श्रद्धेचा वापर करून गरीब कुटुंबातील मुलींना “देवाला अर्पण” करण्याची प्रथा सुरू केली. कुटुंबाला सांगितले जायचे की देवाला नाकारले तर पूर्ण कुटुंब बरबाद होईल.

प्राचीन ग्रीसमध्येही हीच परिस्थिती होती. ओरॅकल ऑफ डेल्फीसारख्या धार्मिक संस्थांमध्ये “पायथिया” नावाच्या महिला पुजाऱ्यांचे लैंगिक शोषण होत असे. “देवाची निवड झाली आहे, नाकारले तर देव रागावेल” — हे सांगून महिलांना मानसिकदृष्ट्या तयार केले जायचे.

युरोपमध्ये १५ व्या ते १७ व्या शतकात “विच हंट” (चेटूक शोध मोहीम) चालवण्यात आल्या. इतिहासकारांनुसार ४०,००० ते ६०,००० महिलांना या काळात फाशी देण्यात आली. या काळात महिलांवर लैंगिक स्वरूपाचे आरोप ठेवणे हे नियंत्रणाचे मुख्य साधन होते.

भारतात याच काळात (मुघल काळ, मराठा काळ) “विधवा” महिलांसाठी सतीची प्रथा होती. सामाजिक बहिष्काराची भीती एवढी तीव्र असे की बऱ्याच विधवा स्वतःहून सती जात असत, असे इतिहास सांगतो.

भारतात राजपूत “जोहर” प्रथेतही हेच दिसते — शत्रूच्या हाती लागण्याची भीती दाखवून महिलांना स्वतःला जाळण्यास प्रवृत्त केले जायचे. ही भीती खरी असली तरी, तिचा वापर नंतर कौटुंबिक दबावासाठी केला जाऊ लागला.

मराठा काळात “देवळी” ही प्रथा होती, ज्यात विधवांना मंदिरात बसवले जायचे आणि त्यांचे शोषण होत असे. “देवाची आज्ञा” हे निमित्त वापरले जायचे.

ब्रिटिश राजवटीत भारतात सामाजिक सुधारणा झाल्या, परंतु त्याचबरोबर नव्या भीतींचाही उदय झाला. जातीय प्रतिष्ठेची (“इज्जत”ची) भीती ही या काळातील सर्वात प्रभावी हत्यार बनली.

महाराष्ट्रात नाशिक, पुणे, सातारा या भागांत “भगत” किंवा “देव आला” अशा नावाखाली भोंदू व्यक्ती महिलांना भीती दाखवायचे. “तुमच्या घरावर काळी छाया आहे, तुमच्या कुटुंबावर संकट येईल” असे सांगून हळूहळू शारीरिक जवळीक वाढवली जायची.

स्वातंत्र्यानंतर धार्मिक भीतीचे स्वरूप बदलले, परंतु ती संपली नाही. आता नवे प्रकार समोर आले — “पोलिसात जाईन”, “नवऱ्याला सांगेन”, “सासरी कळवेन” असे धमक्यांचे नवे रूप. तसेच आर्थिक अवलंबित्वाचीही भीती प्रभावी ठरली.

राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभागाच्या (NCRB) आकडेवारीनुसार, भारतात महिलांवरील अत्याचाराच्या नोंदवलेल्या गुन्ह्यांमध्ये १९७० च्या दशकापासून सातत्याने वाढ होत राहिली. तज्ज्ञांच्या मते, हे केवळ नोंदींमध्ये वाढ नसून प्रत्यक्ष घटनांचेही प्रतिबिंब आहे.

इंटरनेट आणि स्मार्टफोनच्या युगात भीती दाखवण्याचे मार्ग अधिक परिष्कृत आणि धोकादायक झाले आहेत. आता “व्हायरल करतो”, “फोटो पसरवतो”, “डीपफेक व्हिडिओ बनवतो” असे नवे भयावह प्रकार समोर आले आहेत.

नाशिकसारख्या शहरांत अशोक खरात प्रकरणासारखी अनेक प्रकरणे उघडकीस आली आहेत, ज्यात सुरुवातीला साध्या गप्पांतून ओळख करून घेतली जाते, नंतर हळूहळू वैयक्तिक माहिती, फोटो मिळवले जातात, आणि मग त्याद्वारे ब्लॅकमेलिंग केली जाते.

मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, भीती निर्माण करून शोषण करण्याची ही प्रक्रिया सुरुवातीला इतकी हळूहळू घडते की पीडितेला त्यातील बदल जाणवत नाही. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) याला “Coercive Control” म्हणते.

आपलं महानगर वृत्तसेवेने दिलेल्या माहितीनुसार, खालील गोष्टींकडे महिलांनी विशेष लक्ष द्यावे: